بازار تبریز جهانی شد

بازار تبریز به عنوان یكی از قطب های مهم تجارت و اقتصاد در مسیر جاده ابریشم و نمونه كاملی از سیستم سنتی تجارت و فرهنگ ایران و دوران میانه اسلامی در فهرست میراث جهانی یونسكو ثبت شد. بازار تبریز به عنوان بزرگترین بازار مسقف و به هم پیوسته جهان دوازدهمین اثر ایرانی است كه در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.

خبرگزاری میراث فرهنگی- گردشگری ـ میترا اسدنیا ـ كمیته میراث جهانی در نشست اخیر خود در برزیل مجموعه بازار تاریخی تبریز را در فهرست میراث جهانی یونسكو ثبت كرد.
 
به گزارش یونسكو بازار و مجموعه تاریخی تبریز در شمار هفت اثر جدیدی است كه كمیته میراث جهانی در نشست اخیر خود آن را واجد شرایط برای ثبت در فهرست میراث جهانی دانست.
 
طبق همین گزارش بازار و مجموعه تبریز به دلایل تاریخی و نقش وجایگاه مهم آن در تبادلات اقتصادی جهان از دوران باستان و نیز به دلیل اهمیت فوق العاده آن در جاده تاریخی ابریشم واجد شرایط ثبت در فهرست جهانی شناخته شده است.
همچنین از نظر معماری بناها و ساختار آجری آن و فضاهای داخلی آن كه برای كاربری های متعدد و متفاوتی احداث شده بنایی منحصر به فرد معرفی شده است.
بازارتبریز و الحاقات آن به ویژه در قرن 13 میلادی و به ویژه هنگامی كه تبریز در استان آذربایجان شرقی پایتخت سلاطین صفوی شد از رونق و شهرت بسیار بیشتری برخوردار بوده است.
 
بازار تبریز اگرچه در قرن شانزدهم میلادی جایگاه خود را به عنوان پایتختی ایران از دست داد اما هنوز اهمیت خود را به عنوان یك قطب تجاری تا پایان قرن هجدهم میلادی و همزمان با توسعه قدرت عثمانیان در كشور تركیه حفظ كرده بود.
 
بازار تبریز هم اكنون نیز یكی از كامل ترین مجموعه های سیستم سنتی تجارت و فرهنگ در ایران محسوب می شود.
 
بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی جهانی شد
 
 
كمیته میراث جهانی در سی و چهارمین نشست خود خانقاه شیخ صفی الدین اردییلی و مجموعه آثار پیرامون آن را در استان اردبیل در فهرست میراث جهانی یونسكو ثبت كرد.این اثر تاریخی از نظر حفاظتی شرایط بسیار خوبی داشته و دارای عناصر بسیار شاخص و كمیابی از معماری در دوران میانه اسلامی است.

خبرگزاری میراث فرهنگی- گروه گردشگری- پرونده "بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی" در اجلاس میراث جهانی یونسكو طرح شده و به عنوان یازدهمین اثر میراث جهانی ایران به ثبت رسید.

كمیته میراث جهانی در سی و چهارمین نشست خود خانقاه شیخ صفی الدین اردییلی و مجموعه آثار پیرامون آن را در استان اردبیل در فهرست میراث جهانی یونسكو ثبت كرد.

طبق همین گزارش این اثر تاریخی از نظر حفاظتی شرایط بسیار خوبی داشته و دارای عناصر بسیار شاخص و كمیابی از معماری در دوران میانه اسلامی است. 

بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی با دارا بودن بناهایی از سال 735 هجری قمری تا 1038 ه ق به عنوان یك مجموعه معماری، كاشی‌كاری پرحجم معرق، نقاشی‌های مطلای دیواری، صندوق منبت و مشبك قبور، درهای نقره‌پوش و تالار چینی‌خانه به ثبت یونسكو رسید.

مجموعه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی پس از وفات شیخ صفی در سال 735 ه.ق به وسیله فرزند وی صدرالدین موسی با ساختن یك برج مقبره‌ای به نام "الله الله" در محل دفن وی پایه گذاری شد. در طول زمان به‌خصوص پس از شروع حكومت صفویه با توجه به ارادت و احترام خاصی كه پادشاهان صفوی نسبت به جد خود معمول می‌داشتند، واحدهایی به صورت بخش‌های الحاقی به مجموعه قبلی اضافه شده به طوری كه پس از مرگ شاه اسماعیل اولین پادشاه سلسله صفویه او را در كنار قبر شیخ با ساختن گنبدی كوچك به خاك سپردند.

پس از دفن شاه اسماعیل، در طول سال‌های بعد شماری از مشایخ و محارم خاندان صفوی و گروهی از قربانیان جنگ‌های شیروان و چالدران در جوار مرقد شیخ دفن شدند. مدفن شیخ صفی‌الدین اردبیلی جدای از آن محل نشر تفكر سیاسی مذهبی صفوی و جایگاه حضور بزرگان این سلسله و كنترل حكومت شد و از زمان شاه طهماسب اول، ساختمان بقعه توسعه یافت و محل امن و بست نیز به حساب آمد که برای ورود به آن، مراحل و مراتب هفتگانة طریقتی درنظر گرفته شد.

اجزای مهم مجموعه بقعه شیخ صفی‌الدین عبارت‌اند از سردر ورودی كه در زمان خود در جبهه غربی میدان عالی‌قاپو قرار داشته و هم اینك در انبار بقعه نگهداری می‌شود و به استناد كتیبه‌ی معرق‌اش در زمان شاه‌عباس دوم ساخته شده است. پس از آن حیاط بزرگ مشجر مستطیل شكل مجموعه در مدخل غربی است كه حائل ورودی و هسته مركزی محسوب می‌شود و دیوارهای آجری آن دارای طاقچه و طاق‌نماهایی است.

پس از این حیاط بزرگ، یك راهرو میانی یا صحن كوچك وجود دارد كه رواق‌ها و طاق‌نماهای آن با گچبری‌های زیبایی قاب‌بندی شده و لچكی‌های آن نیز با كاشی‌های معرق پوشیده شده است. در جنوبی این راهرو به "چله‌خانه جدید" یا "قربانگاه" باز می‌شود. این بنا که احتمالاً قدیمی‌ترین عنصر مجموعه است و بیشتر از دیگر بخش‌ها آسیب دیده. با توجه به نام و ترکیب ظاهری این بنا می‌توان آن را بخشی از خانقاه خود شیخ صفی دانست. اطلاق نام قربانگاه به این مکان نیز از آنجاست که این محل بعد از دوره‌ی صفویه و پس از ویرانی به صورت قربانگاه در آمد.

جزء بعدی صحن اصلی یا حیاط داخلی است که به نام حیاط قندیل‌خانه نیز شناخته می‌شود، محوطه‌ای است مستطیل شکل که با تخته سنگ‌های صاف و صیقلی مفروش است و در مرکز آن یک حوض سنگی کم عمق گلبرگی شکل با دوازده تَرک تعبیه شده است. ضلع غربی حیاط که سردر عباسی در آن قرار دارد، یک دیوار سراسری و طاقنمادار آجری است که با کاشی‌های معرّق تزیین شده است . این دیوار در قسمت شمالی به حجرات کوچک دو طبقه با سقف کوتاه ختم می‌شود که احتمالاً محل چلّه‌خانة قدیم بوده است.


در ضلع شمالی صحن اصلی، ایوانی با در بزرگ چوبی ارسی مشبّک قرار دارد. در شمال این ایوان، که به مثابه‌ی شاه‌نشین است، درِ ارسی دیگری تعبیه شده که به ساختمانی گنبددار و هشت ضلعی موسوم به "جنت‌سرا" باز می‌شود. بر دیواره های شمالی و غربی جنت‌سرا درهایی برای راهیابی به اتاق‌های مجاور نصب کرده‌اند.


دارالحدیث یا طاق متولی در ضلع جنوبی صحن اصلی، قرینه و روبه‌روی جنت‌سرا، واقع شده و مشتمل است بر درِ ارسی مشبک بزرگ، ایوانی با طاق ضربی، و دو اتاق کوچک در دو سوی ایوان. مقابر برخی از بزرگان صفوی نیز در دو سوی این بنا به چشم می‌خورد. نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرق تزیین شده و در پیشانی بنا احادیثی از پیامبر اکرم (ص) به خط نسخ نقش بسته است.


قندیل‌خانه، در جبهه‌ی شرقی صحن اصلی، بنایی الحاقی است که بعد از ایجاد آرامگاه‌ها و چینی‌خانه و جنت‌سرا و به احتمال زیاد، در زمان شاه طهماسب اول برای اتصال بناهای منفرد به یکدیگر ساخته شده است.

در جبهه‌ی شمالی نمای قندیل‌خانه، طاق و سردر ورودی قندیل‌خانه واقع شده است. نمای این طاقِ بلند و جناغی تماماً با کاشی معرق و کتیبه‌های مختلف تزیین شده است. قوس طاق از نوع قوس‌های چهار مرکزی است و به دو ستون باریک مرمرین سفید با سرستون‌های مقرنس‌دار تکیه دارد. پیرامون درگاه با کاشی معرق و کتیبه‌هایی با خط ثلث زینت یافته است. اطلاق نام قندیل‌خانه نیز به دلیل قندیل‌های نورانی آنجا بوده که روشنایی آستانه را تأمین می‌کرده است .

 

 چینی‌خانه از بناهای اولیه‌ی مجموعة شیخ صفی است که احتمالاً قبل از احداث جنت‌سرا و قندیل‌خانه، و حتی شاید هم‌زمان با گنبد اللّه‌اللّه ساخته شده باشد. این محل که به طور کاملاً نامتقارن به قندیل‌خانه راه پیدا می‌کند، در ابتدا محل اجتماع درویشان یا تالار مراسم (جمع‌خانه) بوده است. در دوران شاه عباس اول با ایجاد تغییراتی در داخل آن، محل نگهداری کتب نفیس و اشیای قیمتی و چینی‌های سلطنتی شد.


 آرامگاه شاه اسماعیل که از شاه‌نشین قندیل‌خانه به آن راه می‌یابند، اتاق کوچکی است با پوشش گنبدی آجری مستقر بر روی چهار پیل‌پوش (سه کنج) و چهار قوس متقاطع. قسمت بالای دیوارها و سقف به شیوه‌ی ماهرانه‌ای با گل و بته نقاشی و روی آنها با رنگ‌های مختلف و آب طلا تزیین شده است. دیوارها تا ارتفاع 69/1 متر از کف آرامگاه با کاشی‌های خشتی آبی لاجوردی که بر روی آنها با آب طلا نقش اندازی شده پوشش داده شده است.

صندوق چوبی نفیسی از خاتم و منبت بر قبر شاه اسماعیل نهاده‌اند که گویا هدیه‌ی همایون شاه گورکانی است. تمام صندوق با یک غلاف درهم بافته پیچ در پیچ از شکل‌های هندسی گره‌سازی شده است . سطوح جانبی آن با زه‌هایی از چوب آبنوس به اشکال مختلف هندسی و ستاره‌های ده پر و نیم ستاره تقسیم‌بندی شده و متن ستاره‌ها با عاج مشبک زینت یافته است.

گنبد اللّه‌اللّه که بر فراز آرامگاه برجی شیخ صفی قرار گرفته و در واقع هسته‌ی مرکزی مجموعه به شمار می‌رود، به دست صدرالدین موسی ساخته شده است. نمای بیرونی آن برج آجری استوانه‌ای شکلی است که بر روی قاعده‌ی سنگی هشت ضلعی قرار گرفته و به گنبدی کم خیز و عرق چینی شکل در بالا ختم می شود. بر روی بدنه‌ی برج با کاشی معقلی فیروزه‌ای رنگ کلمه‌ی جلاله اللّه تکرار شده و بدین سبب آن را گنبد الله‌الله نامیده‌اند. قبر شیخ در وسط محوطه‌ی هشت‌ضلعی، درون آرامگاه، با صندوق چوبی منبت و خاتم‌کاری نفیسی پوشیده شده که در گذشته مرصع به جواهرات بوده است.


حرم خانه در ضلع شرقی شاه نشین قندیل خانه ، یک در نقره ای به راهروی با سقف کوتاه باز می شود که کف آن با کاشیهای خشتی دورة صفوی فرش شده است . در طرفین راهرو دو قبر با سنگ مرمر وجود دارد. این راهرو از سمت شرقی به اتاقی مربع شکل با طاقی کوتاه می رسد که کاربرد آن مشخص نیست و قبری نیز در آنجا به چشم نمی خورد. در ضلع جنوبی این اتاق دری نسبتاً کوتاه از چوب گردو که به شیوة لاکی با گل و پیچک و آب طلا تزیین شده به راهروی کوتاه باز می شود و راه به حرم خانه می برد.


حرم‌خانه فضایی است مربع شکل به اضلاع ده متر که یک گنبد ساده‌ی آجری نیم‌کره آن را پوشش داده است . این گنبد در 1336 ش بر جای گنبد اصلی و به تقلید از آن ساخته شده است . نام حرم‌خانه شاید به آن دلیل باشد که نخست همسر شیخ صفی در آنجا دفن شده است؛ گرچه بعدها تعدادی از مردان خاندان صفوی نیز در مجاورت وی مدفون گردیده‌اند. در حال حاضر تعداد ده قبر در حرم‌خانه موجود است كه به محارم و بزرگان خاندان صفوی تعلق دارد.

محوطه‌ای که امروزه در مشرق و شمال بنای چینی‌خانه واقع شده به حیاط و گورستان شهیدگاه معروف است. شهیدگاه در زمان صفویه فضای وسیع‌تری داشته است، ولی در حال حاضر قسمتی از آن زیر خانه‌ها و مدرسه‌ی جدیدالاحداث شمال جنت‌سرا رفته است. شهیدگاه در اصل گورستان عمومی مجاور آستانه بوده اما در 915، پس از غلبه‌ی شاه اسماعیل اول بر فرخ یسار شیروان شاه، اجساد سرداران شیخ حیدر که در جنگ‌های شیروان کشته شده بودند به این مکان منتقل و مدفون شد.

منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی