جمهوری آذربایجان: كارگزار پروژه پانترکیسم ضد ایرانی

 

نویسنده : دکتر حمید احمدی

 

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی این فرصت را فراهم ساخت تا پروژه پانتركیسم ضد ایرانی، یعنی برنامهریزی گام به گام برای رواج ایدئولوژی و جریان پانتركیستی در مناطق ترك زبان ایران و زمینهسازی اجرای استراتژی «ختنه» مورد نظر طراحان نوین پانتركیسم به اجرا درآید.

وظیفه این طرح ریزی عملیاتی و اجرای آن به عهده جمهوری آذربایجان گذاشته شده و نخبگان و محافل پانتركیست و به طور غیر مستقیم دولت باكو، به كارگزاران دولت تركیه جریان پانتركی / پان تورانی آن تبدیل شدهاند.

در واقع این پدیده چندان بیسابقه هم نبوده است. نقش كارگزاری در همان دوره اولیه پانتركیسم، یعنی دوران فعالیتهای گروه سیاسی، تبلیغاتی و نظامی تشكیلات پانتركی سالهای دهه 20 ـ 1910 تحت رهبری تركهای جوان، نیز به عهده نخبگان باكو گذاشته شده بود و بخش عمدهای از جریان پانتركیستی ضد ایرانی از آن منطقه علیه ایران سازماندهی و هدایت میشد. به واقع نخبگان ماجراجوی باكو در طول قرن بیستم نقش كارگزاری را برای یك دولت خارجی در ایران بازی میكردهاند. در سالهای 1930 ـ 1910 كارگزار دولت عثمانی، در سالهای 1990 ـ 1920 كارگزار برنامههای توسعهجویانه مسكو و از 1991 به بعد بار دیگر كارگزار استراتژی نوین پانتركیستی آنكارا. نگاهی كوتاه به سیر تحول این جریان، نكتهها را بیشتر روشن میسازد. اصولا جریان پانتركیسم در منطقهنشین و سرزمینهای سابق ایران در قفقاز از همان سالهای آغازین قرن بیستم و همزمان با گسترش این ایدئولوژی در امپراطوری عثمانی، پیدا شد.

برخی از فعالان پانتركیسم نظیر حسینزاده و احمد آقا اوغلو از اهالی قفقاز بودند كه در سالهای دهه 20 ـ 1900 در استانبول بسر میبردند در زمره برجستهترین شخصیتهای محافل پانتركی محسوب میشدند. 24 بعدها محمد امین رسولزاده نیز به آنها پیوست، و همین گروهها بنیانگذار حزب (مساوات) شدند كه در واقع از سالهای 1917 به بعد گرایشهای پانتركی خود را به شدت آشكار ساخت. این حزب تحت حمایت شدید مالی، نظامی و سیاسی رژیم تركهای جوان در عثمانی قرار داشت و از برنامه بلندپرواز پانتركیستی رهبران عثمانی در راه برپایی یك امپراتوری گسترده ترك زبان (توران) پیروی میكرد.......

در واقع باید بر این نكته انگشت گذاشت كه اقدام حزب مساوات در سال 1918 برای گزینش نام « آذربایجان» برای منطقه مسلماننشین قفقاز (اران و آلبانیای تاریخی) یك اقدام حساب شده و سنجیده در راستای برنامههای آینده پانتركیستی تركهای جوان بود. رهبران حزب مساوات به كارگزاری از سوی رهبران تركهای جوان با گزینش این نام برای منطقه اران، آرزو داشتند تا در آینده بحث وحدت مناطق شمال رود ارس را با آذربایجان واقعی در ایران مطرح كنند و با دامنزدن به احساسات ترك گرایانه ضد ایرانی، زمینه الحاق آذربایجان ایران به امپراتوری ترك را فراهم سازند. گرچه این نكته تاكنون به طور گسترده در پژوهشهای ایرانی بررسی نشده است، اما حضور نیروهای نظامی ارتش عثمانی در قفقاز، و حضور عناصر برجسته پانتركیست در آن منطقه را كه تحت حمایت نظامی عثمانی قرار داشتند، میتوان دلیلی بر این مدعا دانست.

 

در آن روزگار برخی از نخبگان تیزبین ایرانی، نظیر شیخ محمد خیابانی و احمد كسروی در تبریز به خوبی به این انگیزههای پانتركی پی برده، و به آن اعتراض كردند. در پی همین اعتراضات بود، كه نیروهای پانتركیست كه به همراه ارتش عثمانی آذربایجان را در اشغال داشتند به تبعید شیخ محمد خیابانی از ایران به قفقاز دست زدند. 25 شیخ در راستای مقابله با همین برنامههای گسترشطلبانه و الحاقگرایانه پانتركیستی، نام آذربایجان را به «آزادیستان» تغییر داد تا مانع برنامههای فوق شود. 26 در همان زمان، در تهران نیز روشنفكران و نویسندگان ایرانی واكنشهای شدیدی بر این اقدام پانتركیستی مساواتی / عثمانی نشان دادند كه، در نشریات آن دور ایران بازتاب یافت. 27

 

گرچه سقوط دولت تركهای جوان و نابودی رهبران پانتركیست آن از یك سو، و سقوط رژیم مساواتی به دست كمونیستها از سوی دیگر به این برنامهها و رویاها پایان داد اما اندیشه پانتركیستی در پوشش ماركسیسم ـ لنینیسم در منطقه قفقاز همچنان ادامه یافت، و بار دیگر در جریان جنگ جهانی دوم فرصت نقش آفرینی پیدا كرد. در این مرحله بود كه باكو و رهبران آن نقش كارگزاری برای اندیشههای گسترش طلبانه شوروی را بازی كردند، و با آفرینش ماجرای جمهوریهای خود مختار آذربایجان و كردستان ایران درصدد تجزیه و الحاق این مناطق به خاك شوروی برآمدند. نوشتههایی كه اخیرا براساس اسناد و خاطرات چهرههای فعال در ماجرای تشكیل فرقه دمكرات آذربایجان و اعلام حكومت خودمختار در تبریز انتشار یافته است، به خوبی نشان میدهد كه این ابتكارات، بخشی از برنامههای مشترك مسكو/ باكو برای تشكیل یك آذربایجان واحد و الحاق آن به شوروی بوده است. 28 پانتركیست وابسته به رژیم میرجعفر باقراف رهبر حزب كمونیست شوروی شاخه باكو، از همان آغاز اشغال آذربایجان ایران تا خروج نیروهای ارتش سرخ، به مدت 4 سال از طریق انتشار نشریات به شدت پانتركیستی « وطنیولندا»، « شفق» و « آذربایجان» برای رواج پانتركیسم در ایران فعالیت كردند.

 

تبریزنیوز:سرویس مقاله:ماهنامه طرح نو-شماره شانزدهم تیرماه 1387

منبع: مجموعه مقالاتهایش تاریخی و ادبی فراق ـ به اهتمام موسسه فرهنگی آران ـ ارومیه: 28 آذر ماه 1380